Pieśni obrzędowe

Każdemu obrzędowi towarzyszy zespół elementów, składających się na cały, właściwie przeprowadzony obrzęd. Jednymi z nich są słowa, eksponujące się w postaci rozmaitych przemów czy oracji a także tekstów tzw. pieśni obrzędowych. Innym, nie mniej istotnym elementem obrzędu jest muzyka, towarzysząca tekstom pieśni oraz występująca samodzielnie w postaci melodii tanecznych. Spośród wymienionych, wybranych składników każdego obrzędu najbardziej skomplikowanym elementem są pieśni, a w kontekście niniejszych rozważań od razu należy zawęzić omówienie tego gatunku do pieśni ludowej.

Cóż to jest pieśń ludowa?

Zgodnie z definicją jest to utwór wierszowany (aczkolwiek nie zawsze) liryczny lub liryczno - epicki, na terenie Polski wykonywany prawie wyłącznie a capella, z wyjątkiem nielicznych przyśpiewek "do tańca", w formie śpiewu jednogłosowego (z wyjątkiem pieśni śpiewanych na terenie Podhala, Podtatrza, Gorców i Pienin). Jest to jedna z podstawowych cech polskiej pieśni ludowej. Ma ona jednak jeszcze inne cechy szczególne, o których warto tu wspomnieć, ponieważ są wyraźnie różne od właściwości charakterystycznych dla innych rodzajów pieśni (nie ludowych). Są to głównie: bezpośredniość tradycji, przejawiającej się w nauce pamięciowej tekstów i ich przekazie "z ust do ust" a nie w formie pisemnej, ponadto anonimowość tej twórczości, brak znanych nazwisk autorów poszczególnych pieśni, co można określić mianem zbiorowej twórczości. Bardzo ważne jest także dostosowanie ich treści do odbiorcy, co ma wyraz w prostocie treści, języka i melodii, używaniu prostych efektów stylistycznych, np. powtórzeń, zestawień, przeciwstawień itd., także w jej zmienności, co jest związane z ustnym przekazem tekstów i dlatego też z możliwością pomyłek, przeinaczeń czy uzupełnień. Niezwykle ważną cechą pieśni ludowej jest wyraźnie i często widoczna w tekstach ścisła zależność od siebie świata przyrody i człowieka (inne cechy pieśni związane przede wszystkim z muzyką omówiono w dalszej części).

Polska pieśń ludowa zrodziła się na wieki wcześniej nim przyjęto chrześcijaństwo. Razem z człowiekiem żyła, pracowała, wojowała, towarzyszyła mu od kolebki aż po grób, słowem, jest odbiciem jego życia. W literaturze przedmiotu i w rozmaitych śpiewnikach udało się zebrać tysiące pieśni. W tak ogromnym zbiorze bardzo trudno się poruszać i z niego korzystać, dlatego też niezbędne było stworzenie systematyki, która ułatwiałaby jego poznanie i klasyfikację. Stworzono wiele systematyk ale z uwagi na temat niniejszego opracowania najlepiej przytoczyć podział pieśni (tekstów pieśni) ze względu na ich funkcje:

  • obrzędowe - integralnie związane z konkretnym obrzędem, których nie wykonywano przy żadnej innej okazji,
  • powszechne - pieśni luźno związane z obrzędem, w zasadzie jedynie im towarzyszą i mogą być śpiewane przy rozmaitych okazjach,
  • przyśpiewki - nie do końca właściwie wyróżniony podgatunek ale zwykle stanowią największy zbiór pozyskiwanych pieśni, są bardzo wyraziste, najczęściej śpiewane "do tańca".

Z punktu widzenia każdego etnografa czy folklorysty najbardziej wartościowymi źródłami, z uwagi na przekaz tradycji są tzw. pieśni obrzędowe.

Co to są pieśni obrzędowe?

Najkrócej mówiąc są to formy wokalne, spełniające funkcję czynnego semantycznie składnika obrzędu (czy danego kontekstu zachowań rytualnych). Czyli w obrębie obrzędu muszą pełnić określoną funkcję rytualną. Charakteryzują się one bardzo wyraźnymi cechami, które powodują, że tę grupę dość łatwo wydzielić od pozostałych. Stanowią je składniki treściowo - formalne. Z uwagi na omawianie słowa i muzyki związanej z obrzędowością doroczną, podstawą do omówienia tego gatunku będą teksty tzw. kolęd życzących (pieśni śpiewanych w trakcie tradycyjnego chodzenia po kolędzie w okresie Bożego Narodzenia).

 

Kolędy życzące

Słuchaj gospodarzu

Wykonawca nieznany

Skoczyła Kasieńka

Kolęda śpiewana przez kolędników z Bud Łańcuckich

Kolęda dla dziewcząt

Kolęda śpiewana w Brzózie Królewskiej koło Leżajska

Kolęda dla kawalerów

Kolęda w wykonaniu Anny Szewczyk z Kamienia

Szczodry wieczór

Kolęda śpiewana w Brzózie Królewskiej

Kolędy apokryficzne

Św. Szczepan

Marii Marek z Żołyni k. Łańcuta

Stała się nam dziś nowina

Pieśń ze Studziana k. Przeworska

A poszła ci była Matuchniczka Boża

Kolęda śpiewana w Zagorzycach

A spis Wojtek

Kolęda w wykonaniu Heleny Hap z Potakówki

O projekcie

Zgromadzony tu materiał urwala ginące dziedzictwo kulturowe Podkarpacia, popularyzuje kulturę ludową oraz zachowuje jej wartości poprzez dokumentowanie i udostępnienie dorobku twórców ludowych.

Zawiera unikatowe nagrania inscenizacji obrzędów związanych z kalendarzem obrzędowym w regionie. Są to zwyczaje w większości już ginące i dzięki realizacji projektu zostaną zachowane dla przyszłych pokoleń.

 

Skontaktuj się z nami