Charakterystyka melodii w pieśniach obrzędowych

W pieśniach obrzędowych, tu omawiane są szerzej kolędy życzące, będące integralną częścią tradycyjnego chodzenia po kolędzie - jednego z obrzędów w cyklu obrzędowości dorocznej, równie ważną rolę odgrywa ich melodia. Jest to ciekawy problem, który ciągle czeka na kompleksowe badania naukowe. Niemniej jednak wyniki przeprowadzonych ich wstępnych analiz wyglądają bardzo obiecująco. W ich świetle m. in. można stwierdzić, że archaiczne teksty pieśni zwykle łączą się z archaicznymi melodiami. Te najstarsze najczęściej śpiewano na melodie w skali wąskozakresowej (mały ambitus: 5 - 8, niewielka rozpiętość skoków interwałowych: najczęściej sekundy lub tercji), o przebiegu falującym, łagodnym. Ponadto stwierdzono występowanie reminiscencji pentatonizmów i modalizmów w analizie determinantów tonalnych. Warto także zauważyć, że pieśni tzw. szczodracze bardzo często nabierają wręcz charakteru melorecytacji: ich melodia jest oparta o 3 dźwięki (trichordalna), bardzo rytmiczna, przez co ich wykonanie przypomina nieco "skandowanie" tekstu. Naturalnie, jest to duże uproszczenie ale można dzięki temu stwierdzić występowanie pewnej prawidłowości łączenia się najstarszych tekstów z najstarszymi melodiami, która potwierdza się przy kolejnych analizach poszczególnych grup pieśni obrzędowych, a to właśnie takie melodie decydują o specyfice kolędowej omawianego terenu. Naturalnie ogromna część kolęd życzących (podobnie jak wszystkich pieśni obrzędowych), obecnie śpiewana jest na melodie w tonacjach dur - moll, o szerokim ambitusie melodii (nawet do duodecymy), w metrum parzystym, ewidentnie w charakterze, który wręcz można określić mianem "marszowy" (przy innych obrzędach dorocznych parzystość metrum nie jest już tak dominująca). Jest to wyraz szybkiego wypierania dawnych melodii przez nowsze, bardziej odpowiadające gustom współczesnego człowieka ale na szczęście sporo pozostałości dawnych systemów tonalnych przetrwało do dzisiaj. Jest to proces naturalny, aczkolwiek należy równocześnie pamiętać o całym szeregu innych elementów cechujących melodie takich pieśni, a są to m. in.:

  • zmienność metryczna: znamienne jest, że melodie w skalach archaicznych przeważnie charakteryzuje ametryczność. Niekiedy przejawia się ona w występującym w przebiegu melodii zmiennym metrum. Melodie w nowych skalach zwykle mają metrum stałe, nie zmieniające się w przebiegu całej pieśni;
  • charakterystyczne jest tzw. tempo rubato, tzn. nie trzymanie się ścisłe wartości rytmicznych przez wykonawcę lecz nieco dowolne przedłużanie lub skracanie poszczególnych nut, co jest wyrazem pewnej swobody interpretacyjnej (ale tylko w niewielkich granicach);
  • prawie całkowita odtaktowość melodii pieśni (a także i melodii instrumentalnych - tanecznych);
  • rytmika kształtowana tokiem sylab, dlatego właśnie poezję ludową można określić jako meliczną. Melizmaty, tzn. kilka dźwięków śpiewanych na jednej sylabie są ogromną rzadkością. Natomiast zastępują je bardzo powszechnie stosowane glissanda, ponutki czy mordenty.

Powyższe uwagi, odnoszące się do kolęd życzących, jednocześnie odnoszą się do wszystkich pozostałych grup pieśni obrzędowych (dorocznych i rodzinnych).

 

Kolędy życzące

Słuchaj gospodarzu

Wykonawca nieznany

Skoczyła Kasieńka

Kolęda śpiewana przez kolędników z Bud Łańcuckich

Kolęda dla dziewcząt

Kolęda śpiewana w Brzózie Królewskiej koło Leżajska

Kolęda dla kawalerów

Kolęda w wykonaniu Anny Szewczyk z Kamienia

Szczodry wieczór

Kolęda śpiewana w Brzózie Królewskiej

Kolędy apokryficzne

Św. Szczepan

Marii Marek z Żołyni k. Łańcuta

Stała się nam dziś nowina

Pieśń ze Studziana k. Przeworska

A poszła ci była Matuchniczka Boża

Kolęda śpiewana w Zagorzycach

A spis Wojtek

Kolęda w wykonaniu Heleny Hap z Potakówki

O projekcie

Zgromadzony tu materiał urwala ginące dziedzictwo kulturowe Podkarpacia, popularyzuje kulturę ludową oraz zachowuje jej wartości poprzez dokumentowanie i udostępnienie dorobku twórców ludowych.

Zawiera unikatowe nagrania inscenizacji obrzędów związanych z kalendarzem obrzędowym w regionie. Są to zwyczaje w większości już ginące i dzięki realizacji projektu zostaną zachowane dla przyszłych pokoleń.